Uluslararası Para Fonu (IMF), İsrail ekonomisine ilişkin 2024 yılı büyüme tahminini yüzde 1,6’dan yüzde 0,5’e çekti. Ekim 2024 Dünya Ekonomik Görünüm Raporu’nda açıklanan bu sert aşağı yönlü revizyon, devam eden askeri operasyonların ve jeopolitik belirsizliklerin ekonomik faturayı hızla kabarttığını ortaya koydu. Raporda ayrıca 2025 büyüme beklentisi de yüzde 5,4’ten yüzde 4,0’a indirildi. Fon, İsrail’de iç talebin zayıfladığını, yatırımların durma noktasına geldiğini ve işgücü piyasasında ciddi aksamalar yaşandığını vurguladı.
IMF Neden Tahminini Bu Kadar Sert Düşürdü?
IMF’nin revizyonunun merkezinde, 2023 son çeyreğinden bu yana süren çatışmaların yol açtığı çok boyutlu şok yer alıyor. Raporda özellikle üç başlık öne çıktı: savunma harcamalarındaki patlama, inşaat sektöründeki işgücü açığı ve yatırımcı güvenindeki aşınma.
İsrail hükümeti, askeri operasyonlar nedeniyle bütçe harcamalarını hızla artırdı. Savunma giderlerinin milli gelire oranı 2023’teki yüzde 5,3 seviyesinden 2024’te yüzde 8,5’in üzerine çıktı. Bu durum bütçe açığının GSYH’ye oranını yüzde 8,1’e taşıdı ve kamu borç dinamiğini bozdu.
İkinci büyük darbe, inşaat ve tarım sektörlerinde çalışan yaklaşık 150 bin Filistinli işçinin çalışma izinlerinin askıya alınmasıyla geldi. İsrail İnşaat Müteahhitleri Birliği’nin verilerine göre, şantiyelerin yüzde 40’ı işgücü yetersizliğinden kapandı. Yedek askerlerin silah altına alınması da teknoloji başta olmak üzere birçok sektörde nitelikli işgücü kaybına yol açtı.
Üçüncü olarak, jeopolitik risk algısı doğrudan yabancı yatırımları vurdu. İsrail Merkez Bankası’nın öncü göstergeleri, 2024’ün ilk yarısında net doğrudan yatırım girişlerinin bir önceki yılın aynı dönemine göre yüzde 60 azaldığını gösteriyor. Kredi derecelendirme kuruluşlarının peş peşe yaptığı not indirimleri de bu eğilimi pekiştirdi.
İsrail Ekonomisinde Kırılgan Bilanço
IMF’nin güncellediği makro çerçeve, İsrail ekonomisinin kırılganlıklarını net biçimde sergiliyor. Raporda öne çıkan göstergeler şöyle:
- Büyüme: 2024 için yüzde 0,5 (daha önce yüzde 1,6), 2025 için yüzde 4,0 (daha önce yüzde 5,4).
- Enflasyon: 2024 sonu için yüzde 3,8 olarak öngörülüyor. İsrail Merkez Bankası’nın hedef bandının (yüzde 1-3) üzerinde.
- İşsizlik: Geniş tanımlı işsizlik oranı yüzde 5,2’ye yükseldi. Yedek askerlik ve işgücü piyasasından çekilmeler bu oranı baskılıyor.
- Cari denge: 2023’teki yüzde 4,2’lik fazlanın 2024’te yüzde 2,8’e gerilemesi bekleniyor. İhracat gelirlerindeki düşüş ve savunma ithalatındaki artış etkili.
- Şekel: Dolar karşısında yılbaşından bu yana yaklaşık yüzde 6 değer kaybetti. Merkez Bankası’nın rezerv satışlarına rağmen oynaklık sürüyor.
IMF, bu tablonun kalıcı hale gelme riskine dikkat çekiyor. Raporda, “çatışmaların uzaması halinde potansiyel büyüme oranının kalıcı olarak hasar görebileceği” uyarısı yer alıyor. Bu bağlamda daha önceki IMF küresel büyüme değerlendirmelerinde de Orta Doğu’daki risklerin altı çizilmişti.
Sektörel Yansımalar: Teknoloji, İnşaat ve Turizm Kan Kaybediyor
Büyümedeki sert yavaşlama, ekonominin lokomotif sektörlerinde derin izler bırakıyor. Özellikle üç alanda daralma belirgin:
Yüksek teknoloji: İsrail’in ihracatının yüzde 50’sinden fazlasını oluşturan teknoloji sektörü, nitelikli işgücünün silah altına alınması nedeniyle üretim kaybı yaşıyor. Start-up yatırımları 2024’ün ilk yarısında yıllık bazda yüzde 45 düştü. Buna rağmen siber güvenlik ve savunma teknolojileri alanında faaliyet gösteren firmalar, artan küresel talepten olumlu etkileniyor.
İnşaat: Filistinli işçilerin yokluğu ve artan finansman maliyetleri konut üretimini durma noktasına getirdi. Konut başlangıçları yıllık bazda yüzde 70 azaldı. Kira fiyatları ise arz daralması nedeniyle yıllık yüzde 12 arttı; bu da enflasyonu besleyen bir unsur haline geldi.
Turizm: 2019’da 4,5 milyon turist ağırlayan İsrail, 2024’te bu sayının 1 milyonun altında kalmasını bekliyor. Otel doluluk oranları yüzde 20’nin altına geriledi. Turizm gelirlerindeki kayıp, cari denge üzerinde ilave baskı oluşturuyor.
Bu sektörel görünüm, Orta Doğu ekonomik görünümüne ilişkin daha önceki analizlerimizde ele aldığımız kırılganlıklarla da örtüşüyor.
Türkiye Ekonomisine Olası Yansımalar
İsrail’deki ekonomik yavaşlamanın Türkiye üzerindeki doğrudan ticaret etkisi sınırlı olsa da dolaylı kanallar önem taşıyor. 2023’te iki ülke arasındaki ticaret hacmi 6,8 milyar dolar seviyesindeydi. 2024’te ise siyasi gerilimlerin de etkisiyle bu rakamın belirgin biçimde düşmesi bekleniyor. Türkiye İhracatçılar Meclisi verilerine göre, İsrail’e ihracat ilk sekiz ayda yıllık bazda yüzde 40’ın üzerinde geriledi.
Türkiye açısından asıl risk, bölgesel jeopolitik istikrarsızlığın enerji fiyatları ve turizm akımları üzerindeki etkisinde yatıyor. Doğu Akdeniz’deki gerilimlerin tırmanması, Türkiye’nin enerji ithalat maliyetlerini artırabilir. Ayrıca bölgeye yönelik seyahat uyarıları, Türkiye’nin turizm gelirlerini dolaylı olarak etkileyebilir. Akdeniz çanağında algılanan riskin yükselmesi, rezervasyon iptallerine yol açabilir.
Öte yandan, İsrail’deki teknoloji sektöründe yaşanan aksamalar, Türk savunma sanayii ve yazılım firmaları için yeni iş birliği fırsatları doğurabilir. Halihazırda bazı Türk teknoloji şirketleri, İsrailli firmaların üretim kesintilerini telafi etmek üzere devreye girmeye başladı. Ancak bu fırsatların kalıcı olup olmayacağı, çatışmaların seyrine bağlı olacak.
Belirsizlik Gölgesinde Yol Haritası
IMF’nin revizyonu, İsrail ekonomisi için kısa vadede toparlanma umutlarını zayıflatıyor. Raporda, büyümenin 2025’te yeniden ivme kazanacağı öngörülse de bu senaryo, çatışmaların kademeli olarak sona ermesi varsayımına dayanıyor. Aksi takdirde, 2025 tahmini de aşağı yönlü revize edilebilir.
İsrail Merkez Bankası’nın politika alanı ise daralmış durumda. Enflasyon hedefin üzerinde seyrederken faiz indirimi için acele edilmesi, şekel üzerindeki baskıyı artırabilir. Mali tarafta ise hükümetin 2025 bütçesinde kemer sıkma önlemlerine gitmesi bekleniyor. IMF, mali konsolidasyonun kaçınılmaz olduğunu ancak bunun büyümeyi daha da yavaşlatabileceği uyarısında bulunuyor.
Küresel yatırımcılar açısından İsrail varlıkları, yüksek getiriye rağmen risk primindeki artış nedeniyle cazibesini yitiriyor. Kredi temerrüt takası (CDS) primleri 2023 başındaki 60 baz puan seviyesinden 150 baz puanın üzerine çıktı. Bu seviyeler, piyasanın İsrail’i yatırım yapılabilir ülke kategorisinin sınırında fiyatladığını gösteriyor.
Tüm bu veriler ışığında, İsrail ekonomisinin önündeki en kritik eşik, güven ortamının yeniden tesis edilmesi olarak öne çıkıyor. Savaşın sona ermesi durumunda dahi, hasar gören sektörlerin toparlanması ve yatırımcı güveninin geri kazanılması zaman alacak. IMF’nin raporu, bu sürecin sanıldığından daha sancılı geçeceğine işaret ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
IMF İsrail'in büyüme tahminini neden düşürdü?
Devam eden askeri operasyonlar, savunma harcamalarındaki artış, inşaat ve tarımda işgücü açığı, yatırımcı güvenindeki aşınma ve jeopolitik belirsizlikler nedeniyle 2024 büyüme tahmini %1,6’dan %0,5’e çekildi.
İsrail ekonomisinde en çok hangi sektörler etkilendi?
Teknoloji, inşaat ve turizm sektörleri en sert darbeyi aldı. İnşaatta işgücü kaybı nedeniyle üretim durma noktasına gelirken, turizm gelirleri çöküş yaşadı. Teknoloji sektörü ise nitelikli personelin silah altına alınmasıyla üretim kaybına uğradı.
IMF'nin yeni tahmini Türkiye'yi nasıl etkiler?
Doğrudan ticaret etkisi sınırlı olsa da bölgesel jeopolitik risklerin artması enerji fiyatları ve turizm gelirleri üzerinde baskı oluşturabilir. Öte yandan, İsrail’deki teknoloji sektöründeki aksamalar Türk firmaları için iş birliği fırsatları yaratabilir.
İsrail'de enflasyon ve işsizlik ne durumda?
2024 sonu için enflasyon tahmini %3,8 ile Merkez Bankası’nın hedef bandının üzerinde. Geniş tanımlı işsizlik oranı ise %5,2’ye yükseldi. Yedek askerlik uygulaması işgücü piyasasını olumsuz etkiliyor.
IMF'nin 2025 büyüme tahmini nedir?
IMF, 2025 için büyüme tahminini %5,4’ten %4,0’a düşürdü. Ancak bu tahmin, çatışmaların kademeli olarak sona ermesi varsayımına dayanıyor. Aksi durumda yeni revizyonlar gündeme gelebilir.
Kaynaklar: IMF Dünya Ekonomik Görünüm Raporu, Ekim 2024 · Reuters – IMF cuts Israel growth outlook sharply amid war