Küresel gıda piyasalarında mart ayında çarpıcı bir ayrışma yaşandı. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) bugün yayımladığı verilere göre dünya gıda fiyat endeksi genel seyri korurken, alt kalemlerde sert hareketler dikkat çekti. Et fiyat endeksi, tüm zamanların en yüksek seviyesine çıkarak rekor kırdı. Buna karşılık şeker fiyatları, artan küresel arz beklentileriyle son bir yılın en düşük seviyesine yaklaştı. Tahıl ve bitkisel yağ piyasaları ise ılımlı bir seyir izledi. Bu tablo, küresel enflasyonla mücadele eden merkez bankaları ve gıda ithalatçısı ülkeler için karışık sinyaller barındırıyor.
FAO Gıda Fiyat Endeksi şubat ayında yatay seyretti
FAO Gıda Fiyat Endeksi, uluslararası piyasalarda en çok işlem gören tahıl, bitkisel yağ, süt ürünleri, et ve şeker fiyatlarındaki aylık değişimleri ölçüyor. Şubat 2025 itibarıyla endeks, ocak ayına kıyasla neredeyse değişmeyerek ortalama 127,1 puan seviyesinde gerçekleşti. Bu değer, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 8,2 oranında bir artışa işaret ediyor.
Endeksin yatay kalması, alt piyasalardaki zıt yönlü hareketlerin birbirini dengelediğini gösteriyor. Et fiyatlarındaki sert yükseliş, şeker ve tahıl fiyatlarındaki düşüşle telafi edildi. Mart 2022’de Ukrayna krizinin patlak vermesiyle 160,2 puanla tarihi zirveyi gören endeks, o tarihten bu yana kademeli olarak gerilese de pandemi öncesi ortalamaların hâlâ üzerinde bulunuyor.
FAO Başekonomisti Maximo Torero, rapora ilişkin değerlendirmesinde küresel gıda arzının genel olarak yeterli olduğunu ancak bölgesel aksaklıkların ve iklim koşullarının fiyat oynaklığını artırdığını belirtti. Torero, “Özellikle hayvansal protein tarafında arz daralması fiyatları yukarı iterken, şekerde Brezilya’daki güçlü üretim beklentileri rahatlama sağlıyor” ifadelerini kullandı.
Küresel et fiyatları tüm zamanların zirvesinde
FAO Et Fiyat Endeksi, şubat ayında ocak ayına kıyasla yüzde 1,8 artarak 122,5 puana yükseldi ve veri setinin başladığı 1990 yılından bu yana en yüksek seviyeye ulaştı. Endeks böylece üst üste dördüncü ayda da rekor tazeledi.
Rekorun arkasında üç temel dinamik bulunuyor:
- Sığır eti arzında küresel daralma: Avustralya ve Brezilya gibi büyük ihracatçılarda sürü yenileme döngüsünün yavaşlaması, kesimlik hayvan arzını kısıtladı. ABD’de sığır varlığı son 70 yılın en düşük seviyesine geriledi.
- Kanatlı etine yönelik talep patlaması: Kırmızı et fiyatlarındaki artış, tüketicileri daha uygun fiyatlı alternatiflere yönlendirdi. Bu talep kayması, kanatlı eti fiyatlarını da yukarı çekti.
- Domuz etinde Asya talebi: Çin başta olmak üzere Asya ülkelerinde domuz eti ithalat talebi güçlü seyrini koruyor. Avrupa Birliği’nde ise Afrika domuz vebası kaynaklı arz endişeleri fiyatları destekliyor.
Bu gelişmeler, Türkiye gibi et ithalatçısı ülkeler için maliyet baskısı anlamına geliyor. Kırmızı ette yurt içi fiyatların uluslararası piyasalardaki seyirden bağımsız kalması kısa vadede mümkün görünmüyor. Sektör temsilcileri, yem maliyetlerindeki göreli istikrara rağmen canlı hayvan ve karkas et ithalat fiyatlarındaki artışın raf fiyatlarına yansıma riskine dikkat çekiyor.
Şeker fiyatları Brezilya arz beklentileriyle geriledi
FAO Şeker Fiyat Endeksi, şubat ayında ocak ayına kıyasla yüzde 4,7 düşüşle 111,4 puana geriledi. Endeks böylece son üç ayın en düşük seviyesine inerken, geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 21’lik bir azalma kaydetti. Bu sert düzeltme, küresel şeker piyasasında arz fazlası beklentilerinin güç kazandığına işaret ediyor.
Düşüşün ana katalizörü, dünyanın en büyük şeker üreticisi ve ihracatçısı konumundaki Brezilya. Ülkede 2024/25 sezonu şeker kamışı hasadının rekor seviyede gerçekleşmesi ve 2025/26 sezonu için de güçlü üretim tahminleri yapılması, piyasadaki arz baskısını artırdı. Brezilya’nın orta-güney bölgesinde elverişli yağış koşulları, şeker kamışı verimliliğini destekliyor.
Hindistan’da ise hükümetin etanol üretimine yönelik teşvikleri ve ihracat kısıtlamalarını gevşetme sinyalleri, piyasadaki arz fazlası beklentisini pekiştiren bir diğer unsur oldu. Dünyanın ikinci büyük şeker üreticisi Hindistan’ın ihracat piyasasına dönüşü, küresel fiyatlar üzerinde ilave baskı yaratabilir.
Türkiye açısından bakıldığında, küresel şeker fiyatlarındaki gerileme olumlu bir tablo sunuyor. Türkiye, iç tüketimi karşılamakta büyük ölçüde kendine yeterli olsa da dünya fiyatlarındaki düşüş, ithalata dayalı mamul gıda sektörünün maliyetlerini hafifletici bir etken. Ayrıca TMO’nun şeker piyasasındaki düzenleyici rolü, küresel dalgalanmaların iç piyasaya yansımasını sınırlıyor.
Tahıl ve bitkisel yağ piyasalarında ılımlı seyir
FAO Tahıl Fiyat Endeksi şubat ayında yüzde 0,6’lık sınırlı bir artışla 113,9 puana yükseldi. Buğday fiyatları, Rusya ve Ukrayna’daki ihracat rekabeti ile ABD’deki kışlık buğday ekim alanlarına ilişkin endişeler arasında dalgalandı. Mısır fiyatları ise Güney Amerika’da devam eden hasat baskısıyla hafif geriledi.
FAO Bitkisel Yağ Fiyat Endeksi ise yüzde 0,2’lik minimal bir düşüşle 156,2 puanda sabit kaldı. Palm yağı fiyatları, Endonezya ve Malezya’daki mevsimsel üretim artışı beklentileriyle baskı altında kalırken, soya yağında Güney Amerika’daki arz bolluğu fiyatları aşağı çekti. Ayçiçek yağında ise Karadeniz havzasındaki ihracatın akışkan seyretmesi fiyat istikrarını destekledi.
Süt ürünleri tarafında ise FAO Süt Ürünleri Fiyat Endeksi yüzde 1,1 artarak 139,7 puana yükseldi. Özellikle peynir ve tereyağı fiyatlarındaki artış dikkat çekti. Avrupa Birliği’nde süt üretimindeki mevsimsel düşüş ve Okyanusya’daki ihracat arzının sınırlı kalması, süt ürünleri piyasasını destekleyen faktörler oldu.
Türkiye ekonomisi ve gıda enflasyonu için çıkarımlar
FAO verileri, Türkiye’nin gıda enflasyonu ve dış ticaret dengesi açısından karışık bir tablo ortaya koyuyor. Et fiyatlarındaki küresel rekor, Türkiye gibi kırmızı ette ithalata bağımlılığı süren bir ülke için risk unsuru oluşturuyor. 2024 yılında kırmızı et ithalatına yönelik gümrük vergisi indirimleri ve Et ve Süt Kurumu’nun (ESK) piyasa düzenleyici müdahaleleri, iç fiyatları bir ölçüde kontrol altında tutmuştu. Ancak uluslararası fiyatlardaki kalıcı yükseliş, bu politika alanını daraltabilir.
Şeker ve bitkisel yağ fiyatlarındaki düşüş ise işlenmiş gıda ve içecek sektöründe maliyet avantajı sağlayabilir. Bu durum, özellikle ramazan ayı ve yaklaşan bayram döneminde tüketiciye yansıyabilecek olumlu bir gelişme olarak değerlendiriliyor. Tahıl fiyatlarındaki ılımlı seyir ise ekmek ve unlu mamuller tarafında fiyat istikrarını destekleyen bir unsur.
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası’nın (TCMB) enflasyon tahminleri açısından bakıldığında, küresel gıda fiyatlarının genel seviyesinin yatay kalması, döviz kuru geçişkenliği kanalıyla enflasyonist baskıları sınırlayıcı bir faktör. Ancak et fiyatlarındaki rekor seviyeler, gıda enflasyonundaki katılığın devam edebileceğine işaret ediyor. TCMB’nin son Enflasyon Raporu’nda da vurguladığı gibi, işlenmemiş gıda fiyatlarındaki oynaklık, dezenflasyon sürecinin en önemli risk unsurlarından biri olmaya devam ediyor.
Sıkça Sorulan Sorular
FAO Gıda Fiyat Endeksi nedir ve nasıl hesaplanır?
FAO Gıda Fiyat Endeksi, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü tarafından aylık olarak yayımlanan, uluslararası piyasalarda işlem gören beş temel gıda grubunun (tahıl, bitkisel yağ, süt ürünleri, et ve şeker) fiyat değişimlerini ölçen bir göstergedir. 2014-2016 dönemi baz alınarak hesaplanır ve 100 puanın üzerindeki değerler, fiyatların baz döneme göre arttığını gösterir.
Et fiyatları neden rekor kırıyor?
Küresel et fiyatlarındaki rekorun üç temel nedeni var. Birincisi, Avustralya ve Brezilya gibi büyük ihracatçılarda sürü yenileme döngüsü nedeniyle sığır eti arzının daralması. İkincisi, kırmızı et fiyatlarındaki artışın tüketicileri kanatlı etine yönlendirmesiyle tavuk eti talebinin ve fiyatlarının yükselmesi. Üçüncüsü ise Çin başta olmak üzere Asya ülkelerinde domuz eti ithalat talebinin güçlü kalması.
Şeker fiyatlarındaki düşüş sürecek mi?
Piyasa analistleri, Brezilya’da 2025/26 sezonu için güçlü üretim beklentileri ve Hindistan’ın ihracat piyasasına dönme ihtimali göz önüne alındığında, şeker fiyatlarındaki düşüş eğiliminin kısa vadede devam edebileceğini öngörüyor. Ancak iklim koşullarındaki olası olumsuzluklar ve enerji piyasalarındaki dalgalanmalar (etanol talebi kanalıyla) bu görünümü değiştirebilir.
Küresel gıda fiyatları Türkiye'deki market fiyatlarını nasıl etkiler?
Küresel gıda fiyatları, ithalat maliyetleri ve döviz kuru geçişkenliği üzerinden Türkiye’deki market fiyatlarını etkiler. Özellikle et, bitkisel yağ ve tahıl gibi dış ticarete konu olan ürünlerde uluslararası fiyat değişimleri gecikmeli olarak iç piyasaya yansır. Ancak Türkiye’nin bazı ürünlerde kendine yeterlilik düzeyi, TMO ve ESK gibi kurumların düzenleyici müdahaleleri ve gümrük vergisi politikaları bu geçişkenliği sınırlayabilir.
Kaynaklar: FAO Gıda Fiyat Endeksi Raporu – Şubat 2025 · Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası Enflasyon Raporu